Bezpieczeństwo i higiena pracy to jeden z filarów relacji pracowniczej, którego naruszenie rodzi odpowiedzialność na kilku płaszczyznach jednocześnie – pracowniczej, wykroczeniowej, karnej i cywilnej. Poniżej przedstawiam kluczowe obowiązki pracodawcy związane z badaniami profilaktycznymi pracowników oraz przepisami bhp, wraz z konsekwencjami ich zaniedbania.
Rodzaje badań profilaktycznych
Kodeks pracy (art. 229 k.p.) wyróżnia trzy rodzaje badań lekarskich pracowników:
- badania wstępne – obowiązkowe przed dopuszczeniem do pracy, dotyczące osób przyjmowanych do pracy oraz pracowników młodocianych przenoszonych na inne stanowiska (z wyjątkami dla osób ponownie zatrudnianych u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko w określonym terminie),
- badania okresowe – wykonywane w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy w orzeczeniu, z uwzględnieniem warunków pracy na danym stanowisku,
- badania kontrolne – obowiązkowe po niezdolności do pracy trwającej dłużej niż 30 dni, przed dopuszczeniem pracownika do dalszej pracy.
Pracownik nie może zostać dopuszczony do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Naruszenie tego obowiązku stanowi samoistną podstawę odpowiedzialności pracodawcy, niezależnie od tego, czy w związku z tym doszło do jakiegokolwiek zdarzenia szkodowego.
Obowiązki pracodawcy w zakresie bhp
Zgodnie z art. 207 k.p. pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy i jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Do podstawowych obowiązków należą w szczególności:
- organizowanie pracy w sposób zapewniający bezpieczne warunki,
- zapewnienie przestrzegania przepisów oraz zasad bhp, wydawanie poleceń usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolowanie ich wykonania,
- zapewnienie szkoleń wstępnych i okresowych bhp (art. 237³ k.p.),
- dostarczanie środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego,
- systematyczna ocena ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą oraz informowanie pracowników o tym ryzyku,
- prowadzenie dokumentacji wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych.
Odpowiedzialność za naruszenie przepisów bhp
Naruszenie obowiązków w zakresie bhp może rodzić odpowiedzialność na kilku poziomach:
Odpowiedzialność wykroczeniowa – na podstawie art. 283 k.p. naruszenie przepisów bhp podlega karze grzywny wymierzanej przez sąd w postępowaniu wykroczeniowym, inicjowanym zazwyczaj na wniosek Państwowej Inspekcji Pracy.
Odpowiedzialność karna – jeżeli osoba odpowiedzialna za bhp w zakładzie pracy, wbrew ciążącemu na niej obowiązkowi, nie dopełnia obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy i przez to naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, odpowiada na podstawie art. 220 k.k. (kara pozbawienia wolności do lat 3, a w przypadku działania nieumyślnego – do roku). W przypadku śmierci pracownika w związku z naruszeniem obowiązków bhp możliwa jest kwalifikacja z art. 155 k.k. (nieumyślne spowodowanie śmierci) lub – w zależności od okoliczności – surowsza.
Odpowiedzialność cywilna – pracodawca odpowiada za szkodę wyrządzoną pracownikowi na zasadach ogólnych (art. 415 i n. k.c. w związku z art. 300 k.p.), a w określonych przypadkach na zasadzie ryzyka (art. 435 k.c., gdy zakład jest wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody). Odpowiedzialność ta obejmuje odszkodowanie, zadośćuczynienie oraz rentę wyrównawczą.
Postępowanie powypadkowe
W razie wypadku przy pracy pracodawca ma obowiązek powołania zespołu powypadkowego, ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku oraz sporządzenia protokołu powypadkowego zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy. Ustalenia protokołu – w tym ocena, czy do wypadku przyczyniło się zaniedbanie ze strony pracodawcy (np. brak aktualnych badań, niewłaściwy nadzór, brak szkolenia bhp) – mają kluczowe znaczenie dowodowe zarówno w postępowaniu karnym, jak i przy dochodzeniu roszczeń cywilnych przez poszkodowanego lub jego rodzinę. Rodzina poszkodowanego, w tym małoletnie dzieci reprezentowane przez opiekuna prawnego, ma prawo zgłaszać zastrzeżenia do treści protokołu.
Sprawy dotyczące naruszeń przepisów bhp – zarówno po stronie pracodawców broniących się przed zarzutami, jak i pracowników oraz ich rodzin dochodzących odszkodowań i zadośćuczynienia – wymagają wnikliwej analizy dokumentacji medycznej, powypadkowej oraz organizacyjnej zakładu pracy. Kancelaria reprezentuje obie strony tego rodzaju sporów w postępowaniach karnych, pracowniczych i cywilnych.
adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88
Potrzebujesz wsparcia prawnego w firmie? Zobacz: prawo pracy – obsługa pracodawców oraz obsługa prawna przedsiębiorców albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).