Przelew za towar, który nigdy nie dotarł, „inwestycja” obiecująca szybki zysk, telefon od rzekomego policjanta albo pracownika banku – oszustwo ma wiele twarzy. Z drugiej strony zarzut oszustwa słyszą też przedsiębiorcy, którzy po prostu nie zdołali wywiązać się z umowy. Wyjaśniam, kiedy zachowanie jest przestępstwem z art. 286 Kodeksu karnego, jakie kary grożą sprawcy i co może zrobić pokrzywdzony, aby odzyskać pieniądze.
Czym jest oszustwo w rozumieniu Kodeksu karnego?
Oszustwo popełnia ten, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania (art. 286 § 1 k.k.). Muszą więc wystąpić łącznie:
- cel osiągnięcia korzyści majątkowej – dla siebie lub kogoś innego; oszustwo można popełnić tylko umyślnie,
- wprowadzenie w błąd – np. fałszywe informacje, podrobione dokumenty, zatajenie istotnych okoliczności – albo wykorzystanie cudzego błędu lub niezdolności do zrozumienia sytuacji, np. z powodu wieku czy choroby,
- niekorzystne rozporządzenie mieniem – przelew, wydanie rzeczy, zaciągnięcie zobowiązania, udzielenie kredytu.
Oszustwo – w przeciwieństwie do kradzieży – nie ma kwotowego progu, poniżej którego byłoby jedynie wykroczeniem. Nawet niewielka kwota może oznaczać przestępstwo, choć sąd może wtedy uznać czyn za wypadek mniejszej wagi.
Jakie kary grożą za oszustwo?
- oszustwo w typie podstawowym (art. 286 § 1 k.k.) – pozbawienie wolności od 6 miesięcy do lat 8,
- żądanie korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy (art. 286 § 2 k.k.) – taka sama kara,
- wypadek mniejszej wagi (art. 286 § 3 k.k.) – grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2,
- oszustwo w stosunku do mienia znacznej wartości, czyli powyżej 200 000 zł (art. 294 § 1 w związku z art. 115 § 5 k.k.) – pozbawienie wolności od roku do lat 10.
Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba najbliższa – np. małżonek, rodzic, dziecko, rodzeństwo albo osoba pozostająca we wspólnym pożyciu – ściganie następuje wyłącznie na jej wniosek (art. 286 § 4 k.k.).
Odrębnym przestępstwem jest oszustwo komputerowe (art. 287 k.k.). Popełnia je ten, kto bez upoważnienia ingeruje w dane informatyczne – np. po przejęciu dostępu do cudzej bankowości elektronicznej – w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub wyrządzenia szkody. Grozi za nie kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Oszustwo czy niewykonanie umowy?
Nie każda niezapłacona faktura czy niewysłany towar to oszustwo. Kluczowe jest to, co sprawca wiedział i zamierzał w chwili, gdy druga strona rozporządzała mieniem. Jeżeli w chwili zawierania umowy zamierzał ją wykonać, a dopiero później popadł w kłopoty finansowe – jest to spór cywilny, a nie przestępstwo. O oszustwie można mówić wtedy, gdy już w tym momencie sprawca wiedział, że nie zapłaci lub nie wykona świadczenia, albo zataił okoliczności, które skłoniłyby kontrahenta do odmowy.
W obronie przedsiębiorcy kluczowe są więc dowody z chwili zawarcia umowy: korespondencja, sytuacja finansowa firmy, wcześniejsza współpraca stron, częściowe wykonanie świadczenia czy próby porozumienia po pojawieniu się problemów.
Najczęstsze oszustwa
- oszustwa w handlu internetowym – zapłata za towar, który nie zostaje wysłany, albo fałszywe linki do „odbioru płatności” wysyłane sprzedającym,
- metody „na wnuczka”, „na policjanta” i „na pracownika banku” – nakłanianie do przelewu, wypłaty gotówki albo zainstalowania aplikacji do zdalnego dostępu,
- fałszywe inwestycje, np. w kryptowaluty, z obietnicą „gwarantowanego zysku”,
- wyłudzenia kredytów i pożyczek na cudze dane – po kradzieży dowodu osobistego lub wycieku danych (o tym, jak się chronić, piszę w artykule Wyciek danych 19 mln Polaków (MyDr). Jak się ochronić i co zrobić?),
- wyłudzenia odszkodowań od ubezpieczycieli.
Padłeś ofiarą oszustwa? Co zrobić
- Działaj natychmiast. Jeżeli pieniądze zostały przelane, od razu powiadom swój bank – szybka reakcja, zwłaszcza w pierwszych godzinach, czasem pozwala zablokować środki na rachunku odbiorcy.
- Zabezpiecz dowody: potwierdzenia przelewów, wiadomości, e-maile, zrzuty ekranu ogłoszeń i profili, numery telefonów i rachunków bankowych.
- Złóż zawiadomienie o przestępstwie na policji lub w prokuraturze – ustnie do protokołu albo na piśmie.
- Korzystaj z praw pokrzywdzonego. Możesz składać wnioski dowodowe, przeglądać akta i składać zażalenia na odmowę wszczęcia lub umorzenie postępowania. Jeżeli prokurator ponownie umorzy sprawę, w określonych warunkach możesz samodzielnie wnieść akt oskarżenia (tzw. subsydiarny akt oskarżenia). Przed sądem możesz działać jako oskarżyciel posiłkowy.
- Żądaj naprawienia szkody. W razie skazania sąd na wniosek pokrzywdzonego orzeka obowiązek naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.k.). Wniosek trzeba złożyć najpóźniej do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej. Prawomocny wyrok w tym zakresie można egzekwować przez komornika.
Niezależnie od postępowania karnego możliwa jest droga cywilna – pozew o zapłatę przeciwko sprawcy. Gdy z Twojego rachunku wyprowadzono pieniądze bez Twojej zgody (transakcja nieautoryzowana), może przysługiwać Ci także roszczenie o zwrot wobec banku.
Zarzut oszustwa – jak wygląda obrona?
Postawienie zarzutu to jeszcze nie wyrok. W sprawach o oszustwo najczęściej analizuję:
- czy w chwili rozporządzenia mieniem rzeczywiście istniał zamiar wprowadzenia w błąd, czy chodzi o spór cywilny,
- czy prawidłowo ustalono wartość szkody – przekroczenie progu 200 000 zł zmienia kwalifikację i zagrożenie karą,
- czy czyn można uznać za wypadek mniejszej wagi – wtedy możliwe jest nawet warunkowe umorzenie postępowania,
- naprawienie szkody i pojednanie z pokrzywdzonym, także w drodze mediacji – mogą one prowadzić nawet do nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 60 § 2 pkt 1 k.k.),
- warunki ewentualnego dobrowolnego poddania się karze.
Jeżeli zostałeś wezwany na przesłuchanie, przeczytaj też: Podejrzewany czy podejrzany? Różnica, która decyduje o Twoich prawach.
Najczęstsze pytania
Od jakiej kwoty oszustwo jest przestępstwem?
Od każdej. Kodeks karny nie przewiduje dla oszustwa kwotowego progu, a przy niewielkiej szkodzie sąd może uznać czyn za wypadek mniejszej wagi. Wartość ma znaczenie przy kwocie powyżej 200 000 zł – wtedy kara wynosi od roku do lat 10.
Czy niezapłacenie faktury to oszustwo?
Co do zasady nie – to spór cywilny. Oszustwem może być dopiero sytuacja, w której dłużnik już przy zawieraniu umowy wiedział, że nie zapłaci, albo wprowadził kontrahenta w błąd co do swojej sytuacji.
Kiedy przedawnia się oszustwo?
Karalność oszustwa z art. 286 § 1 k.k. przedawnia się co do zasady po 15 latach od popełnienia czynu. Jeżeli w tym czasie wszczęto postępowanie przeciwko sprawcy, okres ten się wydłuża.
Czy odzyskam pieniądze, jeśli oszust zostanie skazany?
Wyrok nakładający obowiązek naprawienia szkody można egzekwować przez komornika. Skuteczność zależy jednak od majątku sprawcy, dlatego tak ważne są szybka reakcja i zabezpieczenie środków na wczesnym etapie.
Pomoc adwokata – dla pokrzywdzonych i oskarżonych
Reprezentuję zarówno osoby pokrzywdzone oszustwem – od zawiadomienia o przestępstwie, przez udział w śledztwie, po dochodzenie naprawienia szkody – jak i osoby, którym postawiono zarzut. Jeżeli sprawa dotyczy Ciebie lub Twojej bliskiej osoby w Warszawie, Łodzi lub okolicach – zadzwoń: 790 77 88 88. W sprawach pilnych jestem dostępna telefonicznie przez całą dobę.
- Warszawa: Al. Jerozolimskie 29 lok. 6, 00-508 Warszawa
- Łódź (oddział): ul. 11 Listopada 19 lok. 48, bl. 26, 91-370 Łódź
- Telefon: 790 77 88 88 (w sprawach pilnych – całodobowo)
- E-mail: anna.szydlowska@adwokatura.pl
Potrzebujesz pomocy w sprawie karnej? Zobacz: obrona w sprawach karnych albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Stan prawny na 2 października 2026 r.
adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88