Naruszenie dobrego imienia, czci i godności drugiego człowieka – zarówno w formie ustnej, pisemnej, jak i za pośrednictwem internetu czy mediów społecznościowych – rodzi w polskim prawie odpowiedzialność na dwóch niezależnych płaszczyznach: karnej i cywilnej. Poszkodowany może jednocześnie skorzystać z obu ścieżek, co pozwala na kompleksową ochronę dobrego imienia oraz uzyskanie zarówno sankcji wobec sprawcy, jak i rekompensaty finansowej. Poniżej przedstawiam najważniejsze zagadnienia w tym zakresie.
Zniesławienie a znieważenie – podstawowe rozróżnienie
Choć potocznie pojęcia te bywają używane zamiennie, w prawie karnym mają odrębne znaczenie:
- Zniesławienie (pomówienie) – polega na pomówieniu innej osoby, grupy osób, instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności (art. 212 § 1 k.k.). Istotą zniesławienia jest rozpowszechnianie nieprawdziwych lub niesprawdzonych zarzutów wobec osoby trzeciej, adresowanych do innych osób – wymagany jest zatem odbiorca zewnętrzny (osoba trzecia), któremu przekazano zniesławiającą treść.
- Znieważenie – polega na ubliżeniu drugiej osobie w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła (art.16 § 1 i § 2 k.k.). W przeciwieństwie do zniesławienia, znieważenie nie musi zawierać konkretnego zarzutu
Odpowiedzialność karna
Zarówno zniesławienie, jak i znieważenie są przestępstwami ściganymi z oskarżenia prywatnego – co oznacza, że postępowanie karne wszczyna się na podstawie prywatnego aktu oskarżenia wniesionego bezpośrednio przez pokrzywdzonego do sądu (z pominięciem prokuratury, choć prokurator może w określonych przypadkach objąć ściganie z urzędu, jeśli wymaga tego interes społeczny).
Zniesławienie zagrożone jest karą grzywny albo ograniczenia wolności, a w przypadku popełnienia czynu za pomocą środków masowego komunikowania – karą grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (art. 212 § 2 k.k.), co obejmuje w szczególności zniesławiające treści rozpowszechniane w internecie i mediach społecznościowych. Znieważenie zagrożone jest grzywną albo karą ograniczenia wolności, przy czym publiczne znieważenie za pomocą środków masowego komunikowania podlega surowszej odpowiedzialności (art. 216 § 2 k.k.).
Kontratyp prawdziwego zarzutu – zgodnie z art. 213 k.k. nie popełnia przestępstwa zniesławienia, kto publicznie podnosi zarzut prawdziwy służący obronie społecznie uzasadnionego interesu (dotyczy to zarówno postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną, jak i – po spełnieniu dodatkowych przesłanek – innych osób). Wykazanie prawdziwości podniesionego zarzutu oraz istnienia uzasadnionego interesu społecznego stanowi jedną z głównych linii obrony w sprawach o zniesławienie.
Odpowiedzialność cywilna
Niezależnie od odpowiedzialności karnej, naruszenie dobrego imienia stanowi naruszenie dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c. (cześć, godność, dobre imię). Zgodnie z art. 24 k.c. osoba, której dobro osobiste zostało naruszone, może żądać:
- zaniechania dalszych naruszeń,
- dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (np. publikacji przeprosin o określonej treści i formie),
- zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 448 k.c.) albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny,
- naprawienia szkody majątkowej, jeżeli naruszenie dobrego imienia wywołało wymierną szkodę (np. utratę kontraktów, klientów, pracy).
W procesie cywilnym o ochronę dóbr osobistych działa domniemanie bezprawności naruszenia (art. 24 § 1 k.c.) – to na pozwanym spoczywa ciężar wykazania, że jego działanie nie było bezprawne (np. że podniesiony zarzut był prawdziwy, działanie mieściło się w granicach dozwolonej krytyki lub dozwolonej wolności wypowiedzi).
Zbieg roszczeń karnych i cywilnych
Poszkodowany może jednocześnie dochodzić ochrony w postępowaniu karnym (prywatnoskargowym) oraz wytoczyć powództwo cywilne o ochronę dóbr osobistych – obie ścieżki są od siebie niezależne i mogą toczyć się równolegle. W praktyce wybór strategii (skierowanie sprawy najpierw na drogę karną czy cywilną, lub jednoczesne prowadzenie obu postępowań) zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w tym dostępnego materiału dowodowego oraz celu, jaki pokrzywdzony chce osiągnąć (sankcja karna wobec sprawcy, publiczne przeprosiny, rekompensata finansowa).
Szczególne wyzwania dowodowe w sprawach internetowych
Sprawy dotyczące zniesławienia i znieważenia w mediach społecznościowych oraz internecie wiążą się z dodatkowymi wyzwaniami dowodowymi – koniecznością zabezpieczenia treści (zrzuty ekranu, metadane, historia publikacji), ustaleniem tożsamości sprawcy działającego pod pseudonimem lub z anonimowego konta (w tym poprzez wnioski do administratorów platform i dostawców usług internetowych), a także oceną, czy dana wypowiedź mieści się w granicach dozwolonej krytyki, satyry czy debaty publicznej.
Terminy
Prywatny akt oskarżenia w sprawach o zniesławienie i znieważenie podlega ogólnym terminom przedawnienia karalności przewidzianym w Kodeksie karnym, natomiast roszczenia cywilne o ochronę dóbr osobistych (o charakterze niemajątkowym) co do zasady nie przedawniają się, choć roszczenia majątkowe związane z naruszeniem (np.
odszkodowanie za szkodę majątkową) podlegają ogólnym terminom przedawnienia roszczeń cywilnych.
Podsumowanie
Sprawy o zniesławienie, znieważenie i pomówienie wymagają starannego zebrania materiału dowodowego oraz precyzyjnego określenia strategii procesowej, uwzględniającej zarówno aspekt karny, jak i cywilny sprawy. Kancelaria reprezentuje zarówno osoby pokrzywdzone naruszeniem dobrego imienia, jak i osoby oskarżone o popełnienie tych czynów, w postępowaniach karnych prywatnoskargowych oraz w procesach cywilnych o ochronę dóbr osobistych.
Potrzebujesz obrońcy lub pomocy w sprawie karnej? Zobacz: obrona w sprawach karnych albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).
Kancelaria Adwokacka Anna Szydłowska – umów konsultację w Warszawie lub online.
- Adres: Al. Jerozolimskie 29 lok. 6, 00-508 Warszawa (III piętro, winda)
- Telefon: 790 77 88 88 (w sprawach pilnych – całodobowo)
- E-mail: anna.szydlowska@adwokatura.pl
adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88
