Wyjazd dziecka za granicę z jednym z rodziców – czy to na wakacje, czy w celu stałego zamieszkania – należy do istotnych spraw dziecka wymagających współdziałania obojga rodziców sprawujących władzę rodzicielską. Brak zgody drugiego rodzica bywa źródłem poważnych sporów, a w niektórych przypadkach prowadzi do postępowań sądowych w trybie konwencji haskiej dotyczącej uprowadzeń rodzicielskich. Poniżej przedstawiam podstawowe zasady w tym zakresie.
Zgoda obojga rodziców jako zasada
Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia między nimi rozstrzyga sąd opiekuńczy. Wyjazd dziecka za granicę – zwłaszcza dłuższy, wakacyjny czy zmieniający miejsce stałego pobytu – jest w orzecznictwie sądów powszechnie kwalifikowany jako istotna sprawa dziecka, wymagająca zgody obojga rodziców posiadających pełnię władzy rodzicielskiej, niezależnie od tego, czy są rozwiedzeni, w separacji, czy pozostają w związku. W praktyce dotyczy to zarówno rodziców sprawujących władzę rodzicielską wspólnie po rozwodzie, jak i rodziców pozostających w nieformalnych związkach lub żyjących osobno – kluczowe znaczenie ma nie stan cywilny rodziców, lecz zakres przysługującej im władzy rodzicielskiej.
Brak zgody drugiego rodzica – droga sądowa
Jeżeli rodzice nie mogą dojść do porozumienia co do planowanego wyjazdu dziecka za granicę, rodzic zamierzający wyjechać z dzieckiem może wystąpić do sądu opiekuńczego (sądu rejonowego wydziału rodzinnego i nieletnich właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka) z wnioskiem o wyrażenie zgody zastępczej na wyjazd, na podstawie art. 97 § 2 k.r.o. w zw. z art. 5821 i nast. k.p.c. Sąd, rozpoznając taki wniosek, kieruje się dobrem dziecka, biorąc pod uwagę m.in.:
- cel i czas trwania wyjazdu (wakacyjny, krótkoterminowy czy zmiana stałego miejsca zamieszkania),
- wpływ wyjazdu na relacje dziecka z drugim rodzicem i możliwość utrzymania z nim kontaktów,
- warunki, jakie dziecko zastanie za granicą (miejsce zamieszkania, szkoła, opieka zdrowotna),
- stanowisko dziecka, jeśli jego wiek i stopień dojrzałości na to pozwalają.
Postępowanie to bywa czasochłonne, dlatego w przypadku planowanych wyjazdów wakacyjnych rekomenduje się złożenie wniosku z odpowiednim wyprzedzeniem.
Bezprawny wywóz lub zatrzymanie dziecka za granicą – konwencja haska
Jeżeli jeden z rodziców wywiózł dziecko za granicę albo zatrzymał je tam bez zgody drugiego rodzica lub wbrew orzeczeniu sądu, zastosowanie znajduje Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r., ratyfikowana przez Polskę. Konwencja ta ustanawia procedurę mającą na celu niezwłoczny powrót dziecka do państwa jego zwykłego pobytu sprzed bezprawnego uprowadzenia lub zatrzymania, o ile wniosek zostanie złożony w odpowiednim terminie (co do zasady w ciągu roku od uprowadzenia lub zatrzymania). Postępowania konwencyjne w Polsce prowadzone są przez sądy okręgowe wyznaczone jako sądy właściwe w tych sprawach, przy udziale Ministerstwa Sprawiedliwości pełniącego funkcję organu centralnego. Sąd może odmówić zarządzenia powrotu dziecka jedynie w ściśle określonych, wyjątkowych przypadkach przewidzianych konwencją – m.in. gdy powrót naraziłby dziecko na szkodę fizyczną lub psychiczną albo w inny sposób postawiłby je w sytuacji nie do zniesienia (art. 13 lit. b konwencji), lub gdy dziecko samo sprzeciwia się powrotowi, a osiągnęło wiek i stopień dojrzałości pozwalający uwzględnić jego zdanie.
Odpowiedzialność karna
Wywiezienie lub zatrzymanie dziecka za granicą wbrew woli osoby uprawnionej do opieki (drugiego rodzica posiadającego władzę rodzicielską lub sąd) może wypełniać znamiona przestępstwa z art. 211 k.k. (uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego wbrew woli osoby powołanej do opieki), zagrożonego karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Ściganie tego przestępstwa odbywa się z urzędu, co pozwala pokrzywdzonemu rodzicowi na złożenie zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa niezależnie od równolegle prowadzonego postępowania cywilnego lub konwencyjnego.
Praktyczne zabezpieczenia
Rodzice, którzy obawiają się bezprawnego wywiezienia dziecka za granicę przez drugiego rodzica, mogą wnioskować o zabezpieczenie w postaci zakazu wydawania dziecku paszportu bez zgody obojga rodziców lub zgody sądu, a także o wpis stosownej informacji w systemach granicznych. Z kolei rodzic planujący legalny wyjazd z dzieckiem powinien zadbać o pisemną zgodę drugiego rodzica (najlepiej z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli wymagają tego przepisy państwa docelowego lub linie lotnicze), obejmującą precyzyjne określenie terminu, celu i miejsca pobytu.
Podsumowanie
Sprawy dotyczące wyjazdów dzieci za granicę – od uzyskania zgody zastępczej sądu, przez zabezpieczenia przed bezprawnym wywiezieniem dziecka, po postępowania w trybie konwencji haskiej – wymagają szybkiego działania i precyzyjnej znajomości procedur krajowych i międzynarodowych. Kancelaria reprezentuje rodziców zarówno w postępowaniach o wyrażenie zgody na wyjazd dziecka, jak i w sprawach o powrót dziecka bezprawnie uprowadzonego lub zatrzymanego za granicą.
Potrzebujesz pomocy w sprawie rodzinnej? Zobacz: sprawy rodzinne i rozwodowe albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).
Kancelaria Adwokacka Anna Szydłowska – umów konsultację w Warszawie lub online.
- Adres: Al. Jerozolimskie 29 lok. 6, 00-508 Warszawa (III piętro, winda)
- Telefon: 790 77 88 88 (w sprawach pilnych – całodobowo)
- E-mail: anna.szydlowska@adwokatura.pl
adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88
