Zaliczenie darowizn na poczet spadku i zachowku – zasady i przykłady

Mieszkanie podarowane jednemu z dzieci, pieniądze na wkład własny, działka przepisana na wnuka – darowizny dokonane za życia spadkodawcy bardzo często wracają po jego śmierci. Rodzeństwo, które nic nie dostało, pyta wtedy, czy te darowizny „się liczą”. Odpowiedź zależy od tego, o co toczy się spór: o dział spadku czy o zachowek. To dwie różne instytucje, którymi rządzą inne przepisy. Wyjaśniam, kiedy i jak darowizny zalicza się na poczet spadku i zachowku.

Dwa różne mechanizmy

• Zaliczenie na schedę spadkową (art. 1039–1043 Kodeksu cywilnego, k.c.) – działa przy dziale spadku między spadkobiercami ustawowymi. Kto otrzymał darowiznę, dostaje odpowiednio mniej z majątku spadkowego.
• Doliczenie i zaliczenie darowizn przy zachowku (art. 993–997 k.c.) – służy obliczeniu, ile należy się osobie uprawnionej do zachowku, i ustaleniu, czy coś już od spadkodawcy otrzymała.

Zaliczenie darowizn przy dziale spadku

Kiedy obowiązuje

Zgodnie z art. 1039 § 1 k.c. obowiązek zaliczenia powstaje przy dziedziczeniu ustawowym, gdy dział spadku następuje między zstępnymi (dziećmi, wnukami) albo między zstępnymi i małżonkiem spadkodawcy. Spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani zaliczyć na swoją schedę darowizny oraz zapisy windykacyjne otrzymane od spadkodawcy. Przy dziedziczeniu testamentowym przepisów tych co do zasady się nie stosuje.

Zaliczenia nie ma, jeżeli z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Takie zwolnienie często znajduje się w notarialnej umowie darowizny – warto ją dokładnie przeczytać. Spadkodawca może też włożyć obowiązek zaliczenia na innego spadkobiercę ustawowego, np. na rodzeństwo lub rodziców (art. 1039 § 2 k.c.). Nie zalicza się drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, takich jak prezenty urodzinowe czy świąteczne (art. 1039 § 3 k.c.).

Jak się to liczy

Sposób zaliczenia określa art. 1042 k.c. Wartość darowizn podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku, następnie oblicza się schedę każdego spadkobiercy, a na koniec każdemu zalicza się na poczet jego schedy wartość otrzymanej darowizny. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według jego stanu z chwili darowizny, ale według cen z chwili działu spadku. Pożytków z przedmiotu darowizny, np. czynszu z podarowanego mieszkania, się nie uwzględnia.

Przykład. Matka zmarła bez testamentu, spadek dziedziczą po połowie dwie córki. W skład spadku wchodzi mieszkanie warte 600 000 zł. Kilka lat wcześniej matka podarowała starszej córce działkę, której wartość – według stanu z chwili darowizny i dzisiejszych cen – wynosi 200 000 zł.

1. 600 000 zł + 200 000 zł = 800 000 zł.
2. Scheda każdej z córek: 400 000 zł.
3. Starsza córka otrzymuje z majątku spadkowego 400 000 zł − 200 000 zł = 200 000 zł, młodsza – 400 000 zł.

Gdy darowizna przewyższa udział

Jeżeli wartość darowizny podlegającej zaliczeniu przewyższa wartość schedy, spadkobierca nie musi zwracać nadwyżki. Przy dziale nie uwzględnia się wtedy ani tej darowizny, ani spadkobiercy zobowiązanego do jej zaliczenia (art. 1040 k.c.) – pozostali dzielą spadek między siebie.

Darowizny dla rodzica wnuka

Jeżeli do spadku dochodzi dalszy zstępny – np. wnuk w miejsce zmarłego wcześniej rodzica – na jego schedę zalicza się także darowizny, które spadkodawca uczynił na rzecz tego rodzica (art. 1041 k.c.).

Umowny dział spadku

Spadkobiercy, którzy dzielą majątek zgodnie – u notariusza albo składając w sądzie zgodny wniosek – mogą sami ustalić, czy i w jakim zakresie uwzględnią darowizny. W sądowym dziale spadku to uczestnik postępowania powinien powołać się na darowiznę i ją udowodnić.

Darowizny a zachowek

Krok 1: doliczenie darowizn do spadku

Zachowek oblicza się od tzw. substratu zachowku. Do czystej wartości spadku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 k.c.). Zgodnie z art. 994 k.c. nie dolicza się jednak:

• drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych,
• darowizn dokonanych ponad 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku,
• przy zachowku dla zstępnego – darowizn uczynionych wtedy, gdy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych (chyba że darowizna nastąpiła mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego),
• przy zachowku dla małżonka – darowizn uczynionych przed zawarciem z nim małżeństwa.

Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane – także te sprzed 20 czy 30 lat. Sąd Najwyższy w uchwale z 8 sierpnia 2024 r. (III CZP 3/24) wyjaśnił, że o tym, kto jest spadkobiercą w rozumieniu tego przepisu, decyduje stan z chwili otwarcia spadku. Darowizn sprzed ponad 10 lat na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku – np. wnuka, którego rodzic żyje i dziedziczy – się nie dolicza.

Wartość darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.).

Krok 2: zaliczenie darowizny na należny zachowek

Darowiznę, którą otrzymał sam uprawniony, zalicza się na należny mu zachowek (art. 996 § 1 k.c.). Jeżeli uprawnionym jest dalszy zstępny, zalicza się mu także darowizny dokonane na rzecz jego wstępnego. Na zachowek zstępnego zalicza się też ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia (art. 997 k.c.) – piszę o tym w osobnym artykule.

Przykład. Ojciec, wdowiec, zostawił majątek wart 300 000 zł i w testamencie powołał do całego spadku córkę. Dwanaście lat wcześniej podarował synowi Piotrowi mieszkanie, które według stanu z chwili darowizny i dzisiejszych cen jest warte 300 000 zł. Drugi syn, Marek, nie dostał nic.

1. Substrat zachowku: 300 000 zł + 300 000 zł = 600 000 zł. Darowiznę dla Piotra dolicza się mimo upływu 10 lat, bo Piotr jest uprawniony do zachowku.
2. Udział ustawowy każdego z trojga dzieci wynosi 1/3, a zachowek pełnoletniego dziecka zdolnego do pracy – połowę tego udziału, czyli 1/6.
3. Zachowek Marka: 600 000 zł × 1/6 = 100 000 zł. Może go żądać od siostry.
4. Zachowek Piotra również wynosi 100 000 zł, ale pokrywa go otrzymana darowizna, więc Piotr nie ma roszczenia.

Kiedy zapłaci obdarowany

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy ani od zapisobiercy windykacyjnego, może żądać brakującej kwoty od osoby, która otrzymała darowiznę doliczoną do spadku – w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 k.c.). Obdarowany, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek. Od zapłaty może się zwolnić, wydając przedmiot darowizny. Roszczenie przeciwko obdarowanemu przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 k.c.).

Jak przygotować się do sprawy

• zbierz umowy darowizny, akty notarialne, potwierdzenia przelewów i odpisy z ksiąg wieczystych,
• sprawdź, czy umowa darowizny nie zawiera zwolnienia od obowiązku zaliczenia,
• spisz, kto, kiedy i co otrzymał od spadkodawcy, oraz kto może to potwierdzić,
• licz się z koniecznością opinii biegłego co do wartości nieruchomości,
• pilnuj terminów – roszczenie o zachowek przedawnia się co do zasady z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.).

Najczęstsze pytania

Czy darowizna sprzed 20 lat ma znaczenie?

Tak, jeżeli otrzymał ją spadkobierca albo osoba uprawniona do zachowku – przy zachowku dolicza się ją bez względu na upływ czasu. Zaliczenie przy dziale spadku także nie jest ograniczone żadnym terminem.

Czy rodzic może zwolnić dziecko z obowiązku zaliczenia darowizny?

Przy dziale spadku – tak, w oświadczeniu, najczęściej w umowie darowizny lub w testamencie, albo gdy zwolnienie wynika z okoliczności. Na zachowek darowiznę zalicza się z mocy ustawy.

Czy darowizna pieniężna też się liczy?

Tak. Problemem bywa ustalenie jej wartości po latach, dlatego warto zachować potwierdzenia przelewów i dokumenty, z których wynika cel darowizny, np. umowę kupna mieszkania.

Zobacz też

• zachowek – komu się należy i jak go obliczyć
• koszty wykształcenia a spadek i zachowek
• rażąca niewdzięczność – jak odwołać darowiznę
• stwierdzenie nabycia spadku – sąd czy notariusz

Jak mogę pomóc?

Prowadzę w Warszawie sprawy o dział spadku i o zachowek. Pomagam w szczególności w:

• ustaleniu, które darowizny podlegają zaliczeniu lub doliczeniu,
• obliczeniu schedy spadkowej i zachowku,
• przygotowaniu wniosku o dział spadku albo pozwu o zachowek,
• obronie przed nieuzasadnionym roszczeniem o zachowek.

Zapraszam do kontaktu. Przyjmuję klientów w kancelarii w Warszawie, a konsultacje są możliwe także online.

• Adres: Al. Jerozolimskie 29 lok. 6, 00-508 Warszawa (III piętro, winda)
• Telefon: 790 77 88 88 (w sprawach pilnych – całodobowo)
• E-mail: anna.szydlowska@adwokatura.pl

Spór o darowizny po rodzicach? Zobacz: adwokat spadkowy w Warszawie – zakres pomocy albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Stan prawny na 10 października 2026 r.

adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88