Koszty wykształcenia a spadek i zachowek – kiedy zalicza się je na poczet spadku

Rodzice często inwestują w dzieci nierówno – jedno studiuje za granicą, drugie kończy bezpłatne studia w kraju i od razu idzie do pracy. Po śmierci rodzica pojawia się pytanie, czy te wydatki mają znaczenie przy podziale spadku albo przy zachowku. Mają – ale tylko w określonych granicach. Wyjaśniam, kiedy koszty wychowania i wykształcenia zalicza się na poczet spadku i zachowku.

Podstawa prawna

• Dział spadku – art. 1043 Kodeksu cywilnego (k.c.). Przepisy o zaliczeniu darowizn na schedę spadkową stosuje się odpowiednio do poniesionych przez spadkodawcę na rzecz zstępnego kosztów wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.
• Zachowek – art. 997 § 1 k.c. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, na należny mu zachowek zalicza się poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego – również tylko wtedy, gdy przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Oba przepisy dotyczą wyłącznie zstępnych, czyli dzieci i wnuków, i wyłącznie kosztów poniesionych przez samego spadkodawcę.

Co to jest „przeciętna miara przyjęta w danym środowisku”?

Utrzymanie i wykształcenie dziecka to obowiązek rodziców (art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zwykłe wydatki na szkołę, studia czy zajęcia dodatkowe nie są więc prezentem i nie podlegają rozliczeniu. Znaczenie mają tylko koszty ponadprzeciętne.

Miarę ocenia się w odniesieniu do konkretnej rodziny i jej środowiska – sytuacji majątkowej, wykształcenia, sposobu życia, a także tego, jak kształciło się pozostałe rodzeństwo. Studia za granicą mogą przekraczać przeciętną miarę w jednej rodzinie, a w innej, w której tak kształciły się wszystkie dzieci, być czymś zwyczajnym.

Przeciętną miarę mogą przekraczać np.:

• czesne i utrzymanie podczas studiów za granicą,
• prywatna szkoła z internatem,
• kosztowne studia podyplomowe, MBA lub kursy zawodowe,
• wieloletnie, kosztowne szkolenie sportowe albo artystyczne.

W orzecznictwie przyjmuje się, że zalicza się tylko nadwyżkę ponad przeciętną miarę, a nie całość wydatków. Sądy wskazują też, że przepis nie ma zastosowania, gdy wszystkie uprawnione dzieci otrzymały wykształcenie o podobnym koszcie, dające porównywalny start życiowy, a w sprawie o zachowek – gdy zstępny jest jedynym uprawnionym do zachowku.

Jak się to liczy przy dziale spadku

Ponieważ art. 1043 k.c. odsyła do przepisów o zaliczeniu darowizn, obowiązują te same zasady. Zaliczenie dotyczy dziedziczenia ustawowego, gdy dział następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem. Wartość nadwyżki dolicza się do spadku, oblicza schedy i zalicza tę wartość na poczet udziału dziecka, które z niej skorzystało (art. 1042 k.c.). Tak jak przy darowiznach, wartość ustala się według cen z chwili działu spadku.

Przykład. Ojciec zmarł bez testamentu, a spadek wart 450 000 zł dziedziczy troje dzieci po 1/3. Ojciec opłacił synowi pięcioletnie studia w Wielkiej Brytanii, a córki studiowały bezpłatnie w Polsce. Przyjmijmy, że nadwyżka ponad przeciętną miarę wynosi według dzisiejszych cen 150 000 zł.

1. 450 000 zł + 150 000 zł = 600 000 zł.
2. Scheda każdego z dzieci: 200 000 zł.
3. Syn otrzymuje z majątku spadkowego 200 000 zł − 150 000 zł = 50 000 zł, każda z córek – 200 000 zł.

Koszty wykształcenia a zachowek

W sprawie o zachowek ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia zalicza się na zachowek należny temu zstępnemu (art. 997 § 1 k.c.). Zmniejszają one kwotę, której może on żądać od spadkobiercy. Ten przepis stosuje się także wtedy, gdy spadkodawca pozostawił testament.

Przykład. Matka w testamencie przeznaczyła cały majątek córce. Syn domaga się zachowku w wysokości 120 000 zł. Matka opłaciła mu kosztowne studia za granicą, a nadwyżka ponad przeciętną miarę wynosi 50 000 zł. Po zaliczeniu syn może żądać od siostry 70 000 zł.

Jak udowodnić koszty

Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto powołuje się na zaliczenie (art. 6 k.c.). Przydadzą się:

• umowy z uczelnią lub szkołą i potwierdzenia opłat,
• wyciągi bankowe i przelewy,
• korespondencja i dokumenty dotyczące pobytu za granicą,
• zeznania członków rodziny,
• dowody na to, jak kształciło się pozostałe rodzeństwo i jaka była sytuacja majątkowa rodziny.

Po wielu latach zebranie dokumentów bywa trudne, dlatego warto zacząć jak najwcześniej.

Najczęstsze pytania

Czy liczą się koszty studiów w Polsce?

Zwykle nie – bezpłatne studia, a często także odpłatne studia na typowym poziomie, mieszczą się w przeciętnej mierze. Wszystko zależy jednak od środowiska rodziny i od tego, co otrzymało rodzeństwo.

Czy liczą się koszty wykształcenia wnuka opłacane przez dziadka?

Tak, jeżeli wnuk jest spadkobiercą albo uprawnionym do zachowku, a wydatki przekraczały przeciętną miarę. Przepisy mówią o kosztach poniesionych na rzecz zstępnego, a więc także wnuka.

Czy te koszty liczą się, gdy był testament?

Przy dziale spadku co do zasady nie, bo zaliczenie dotyczy dziedziczenia ustawowego. W sprawie o zachowek – tak.

Zobacz też

• zaliczenie darowizn na poczet spadku i zachowku
• zachowek – komu się należy i jak go obliczyć
• niegodność dziedziczenia – przesłanki i skutki

Jak mogę pomóc?

Prowadzę w Warszawie sprawy o dział spadku i o zachowek. Pomagam w szczególności w:

• ocenie, czy wydatki rodzica przekraczały przeciętną miarę,
• zebraniu i przedstawieniu dowodów,
• obliczeniu schedy spadkowej i zachowku,
• negocjacjach z rodzeństwem i w postępowaniu sądowym.

Zapraszam do kontaktu. Przyjmuję klientów w kancelarii w Warszawie, a konsultacje są możliwe także online.

• Adres: Al. Jerozolimskie 29 lok. 6, 00-508 Warszawa (III piętro, winda)
• Telefon: 790 77 88 88 (w sprawach pilnych – całodobowo)
• E-mail: anna.szydlowska@adwokatura.pl

Spór o rozliczenie wydatków rodziców? Zobacz: adwokat spadkowy w Warszawie – zakres pomocy albo zadzwoń: 790 77 88 88 (Pn–Pt 8:00–20:00, w sprawach pilnych całą dobę).

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Stan prawny na 10 października 2026 r.

adwokat Anna Szydłowska
tel. 790 77 88 88